ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ

IMG_7522

     Διακεκριμένος συνάδελφος, μιλώντας, σε δημόσιο χώρο, για το έργο ενός απ’ τους πεζογράφους της περασμένης γενιάς, τον χαρακτήρισε ”απροβλημάτιστο”. Και τον όρο τον χρησιμοποίησε με μειωτική σημασία. Σα νά ‘θελε να πει : ‘‘άνθρωπος, που δεν προβληματίζεται, βρίσκεται πιο κάτω από τον αληθινό προορισμό του. Και μάλιστα, αν ο άνθρωπος αυτός τυχαίνει να διεκδικεί μία θέση στην πνευματική ηγεσία ενός τόπου”. Άλλος, διακεκριμένος επίσης, ζωγράφος, μιλώντας επίσης σε δημόσιο χώρο, υποστήριξε πως ο προβληματισμός είναι μία μορφή ματαιοδοξίας και πως ο αληθινός ζωγράφος μπορεί να συντελεί το έργο του, χωρίς να ενδιαφέρεται για προβλήματα, χωρίς να δημιουργεί προβλήματα, ζώντας με απλή καρδιά τα φαινόμενα και τα περιστατικά και αναπτύσσοντας το δώρο που του δόθηκε, χωρίς αγωνία και χωρίς ”βαθυστόχαστη” αλαζονεία. Ένας τρίτος θα μπορούσε να παρατηρήσει πως και βέβαια ο προβληματισμός είναι γνώρισμα του καιρού μας. Χωρίς γι’ αυτό να παύει να είναι κ’ ένα σκληρό πεπρωμένο.

      Μιλάμε για τον καιρό μας. Αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε, πως σε κάθε καιρό τα εκλεκτά πνεύματα διακατέχονται από την αγωνία του προβληματισμού. Ανήσυχα και άπληστα, προσπαθούν να ξαναστήσουν τον κόσμο, αφού τον ξεθεμελιώσουν μέσα τους, όχι μόνο για να πετύχουν μιά ατομική κατάκτηση, δηλαδή μιά ατομική ερμηνεία, αλλά και για να κερδίσουν την πολύτιμη συνείδηση, πως γίνονται και οι ίδιοι οικοδόμοι του κόσμου, ενός κόσμου. Αυτό πιστεύω πως συμφωνεί με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, που αποστρέφεται τα έτοιμα σχήματα. Από την άλλη μεριά, τα νιάτα είναι η περισσότερο προβληματισμένη εποχή του ανθρώπου. Τα πάντα γεννούν μέσα τους ερωτήματα, ένα δάσος ερωτήματα. Και ξοδεύονται και ταλαιπωρούνται, τα νιάτα, για ν’ ανακαλύψουν κάποια πόρτα εξόδου. Βέβαια, θα ήταν τελείως απάνθρωπο, αν ζητούσαμε από όλους να κατασκευάζουν ένα κόσμο δικό τους. Θα μπορούσαμε, ωστόσο, να τους ζητούσαμε να κάνουν δικό τους τον όποιο κόσμο. Δηλαδή τίποτε να μη παραδέχονται παθητικά, αλλ’ ενεργητικά να συμμετέχουν στην κοινή προσπάθεια. Είναι σωστή λοιπόν η άποψη, πως ο απροβλημάτιστος βρίσκεται κάτω από το χρέος του και από τον εαυτό του. Όλοι οι αληθινά μεγάλοι, όλοι όσοι εκπροσωπούν μέσα στην Ιστορία την ανθρώπινη συνείδηση, υπήρξαν ουσιαστικά εναγώνιοι τύποι. Και, φυσικά, ο καθένας δεν είναι πλασμένος μεγάλος. Αλλ’ ο καθένας μπορεί να μην κρατά αποξενωμένο τον εαυτό του από την ενεργητική συμμετοχή, που ήδη προανέφερα.

 papadiamantis_05

     Τώρα όλο και πληθύνονται τα προβλήματα. Θα πίστευε κανείς πως το τέρμα του μεγάλου πολέμου θα δημιουργούσε μιά περίοδο ηρεμίας, κάποιας ηρεμίας. Αλλά τέτοιο πράγμα ούτε συνέβη ούτε φαίνεται πολύ πιθανό να συμβεί ποτέ. Ολωσδιόλου αντίθετα, τα προβλήματα πολλαπλασιάζονται, η ανθρώπινη αγωνία μεγαλώνει, το αίσθημα της ανασφάλειας επεκτείνεται. Ζούμε τους καιρούς της ”ανταγωνιστικής ειρήνης”, του πολέμου της κάθε στιγμής, και μέσα μας κ’ έξω από μας. Δεν πρόκειται πια μόνο για την μεταφυσική ανησυχία, για την οδύνη του ”πλάσματος”, που αποτελούσε άλλοτε το πικρό και ένδοξο προνόμιο μερικών άγρυπνων πνευμάτων. Πρόκειται για κάτι πολύ εκτενέστερο. Για μιά καταλυτική δίψα, που με την κεκτημένη ταχύτητα, που έχει αποκτήσει, δεν αναθεωρεί μερικές αμφιβαλλόμενες ιδέες, αλλά προχωρεί προς όλες τις αξίες. Πίσω από κάθε φαινόμενο, πίσω από κάθε περιστατικό ανακαλύπτουμε κ’ ένα πρόβλημα ή ένα πλέγμα προβλημάτων. Αναζητούμε απεγνωσμένα το στέρεο έδαφος, το αντιστύλι.

         Ως εδώ καλά. Αλλ’ από δω και πέρα υπάρχει ευρύτατη ενδοχώρα, όπου αναπτύσσεται ο ψεύτικος, ο ”ηθελημένος” προβληματισμός. Κι αυτόν εννοούσε, φυσικά, ο ζωγράφος. Ο προβληματισμός για χάρη του προβληματισμού. Ένα πλήθος άνθρωποι ολόγυρά μας, ανίκανοι να νιώσουν την ουσία των καιρών μας, προσπαθούν να έχουν προβλήματα, που αληθινά, πραγματικά είναι ανίκανοι να συλλάβουν. Θεωρούν απαραίτητο να έχουν προβλήματα. Υποκρίνονται τους ”προβληματισμένους’‘, ενώ είναι βαθύτατα απροβλημάτιστοι. Τα ενδιαφέροντά τους δεν επεκτείνονται πέρ’ από τα τυπικά θέματα της καθημερινής μικροζωής. Αλλά δεν μπορούν να υπάρξουν χωρίς προβλήματα, ακριβώς όπως οι κυρίες της αριστοκρατίας της πρώτης εποχής του Άξελ Μούντε δεν μπορούσαν να υπάρξουν χωρίς εντερική λοίμωξη. Όλες οι βαθιές ανάγκες της ψυχής, όλες οι αγωνίες του πνεύματος εξευτελίζονται, όταν γίνονται ”μόδα”. Και η ”μόδα” του προβληματισμού έχει πάρει τόσο οξεία μορφή σήμερα όσο και η ανάγκη του προβληματισμού. Γιατί, όταν μιλάμε για ένα φαινόμενο του καιρού μας, δεν εννοούμε ποτέ πως αυτό το φαινόμενο, αυτό το γνώρισμα το αντιπροσωπεύουν και το εκφράζουν με συνείδηση χρέους όλοι οι άνθρωποι (ποτέ δε μπορεί να συμβεί κάτι τέτοιο), αλλ’ ότι παρουσιάζεται συχνότερα κι ότι έχει εκδηλότερη αναπαραστατική δύναμη. Κι απ’ αυτή την άποψη, είναι πιστεύω ολοφάνερο πως τώρα έχει μεγαλώσει η ανθρώπινη ευθύνη. Γι’ αυτό και μας φαίνονται πιο αξιοθρήνητοι από άλλοτε όσοι αναζητούν προβλήματα εκεί όπου δεν υπάρχουν ή δημιουργούν προβλήματα από το τίποτα, για να σφετεριστούν μία δόξα που δεν τους ανήκει.

sarantos_kargakos

  Υπάρχει ένας υγιής κι ένας νοσηρός προβληματισμός. Και δεν είναι ο προβληματισμός ενέργεια ασύδοτη και ανερμάτιστη. Απορρέει όχι από μιά βαθύτατη εσωτερική ανάγκη, αλλά και από την κατάλληλη οργάνωση μιάς πλούσιας εσωτερικής παρακαταθήκης. Συγγραφείς, και δικοί μας και ξένοι, πέφτουν σε σύγχυση : αντικαθιστούν τα θ έ μ α τ α  με τα π ρ ο β λ ήματα. Δηλαδή κατασκευάζουν τα προβλήματα, για να προσπορίζονται θέματα. Η τακτική αυτή είναι αξιοκατάκριτη. Και πρέπει εδώ να ειπωθεί πως ο προβληματισμός είναι έκφραση και καρπός πάθους.

    Μιλάμε, φυσικά, για τα προβλήματα του ανθρώπου, όχι για τα επιστημονικά προβλήματα. Εκείνα ανήκουν στο χώρο της απροκάλυπτης και ψύχραιμης έρευνας, που ασφαλίζει τα πορίσματα και τα συμπεράσματα  της μεθοδολογικά, χρησιμοποιώντας σαν κύριο όργανό της τη λογική. Τ’ άλλα, τα προβλήματα που ταλαιπωρούν και αναφλέγουν τον άνθρωπο, δεν υπακούουν σε κανόνες δοσμένους μέσα στα μαθηματικά πλαίσια, δεν εκφράζονται με τύπους. Ξεχειλίζουν, δρασκελίζουν τα περιθώρια. Προκαλούν πόνο, δημιουργούν απογνώσεις, η λύση τους είναι μιά καθολική λύτρωση. Ας φέρουμε δυό χτυπητά παραδείγματα : η κατασκευή τελειότερων διαστημικών αεροσκαφών αντιμετωπίζει σοβαρά τεχνικά προβλήματα. Χρειάζεται επίνοια, μόχθος, υλική δαπάνη, για να μπορέσουν οι ειδικοί να τα επιλύσουν. Δεν είναι της ίδιας υφής, δεν έχει την ίδια ποιότητα, δεν ανήκει στην ίδια πλάση φαινομένων το πρόβλημα της ελευθερίας, της δικαιοσύνης, το πρόβλημα που απορρέει από την πίστη ή την απιστία, απ’ την παραδοχή ορισμένων σταθερών αξιών ή την κατά μέρος ή εξ ολοκλήρου απόρριψή τους. Και την περιοχή αυτή και στις άλλες συναφείς και πλησιέστερες περιοχές ναρκισσισμοί ή θεαματικές ακροβασίες δεν επιτρέπονται. Τα ερωτηματικά, που συνιστούν το πνευματικό υπόστρωμα του καιρού μας, είναι κοφτερά σαν ακονισμένα σπαθιά και πυρπολούν με τη δύναμη αέναης και ακατάλυτης φλόγας. Έρχονται ολόϊσια από την ψυχή, από τα έγκατα. Πολλά τα τροφοδοτεί ο πανικός, άλλα η απουσία σταθερού προσανατολισμού προς απαρασάλευτα ιδεώδη. Και η απουσία αυτή άλλοτε εκφράζεται με την ακάματη δίψα ενός ιδεώδους, άλλοτε με τον κυνισμό…

οδός Θόλου

Advertisements

3 thoughts on “ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s